नेपालले कसरी गरिब आर्थिक अवस्थामा फस्न पुग्यो
नेपाललाई गरिबीको चपेटामा पार्ने कारणहरू विविध छन्। यहाँ ती कारणहरूको विस्तृत विश्लेषण गरिएको छ:
१. भ्रष्टाचार: नेपाल भ्रष्टाचारको चपेटामा छ, जसले आर्थिक विकासमा रोक लगाएको छ। Transparency International को २०२३ को भ्रष्टाचार धारणा सूचकांक अनुसार, नेपालले १०० मा ३४ अङ्क प्राप्त गरेको छ र १८० देशमध्ये ११० औं स्थानमा छ, जसले भ्रष्टाचारको उच्च स्तरलाई दर्शाउँछ।
२. असमानता र राजनीतिक अस्थिरता: नेपालमा राजनीतिक स्थायित्वको अभावले आर्थिक नीतिहरूको निरन्तरता र कार्यान्वयनमा बाधा पारेको छ। २०१५ मा नयाँ संविधान अपनाएपछि, सरकार परिवर्तनको चक्रले निरन्तरता पाएको छ। आय असमानता मापन गर्ने जिनी गुणाङ्क २०१० मा ०.३२६ रहेको थियो, तर राजनीतिक परिवर्तनका कारण नयाँ तथ्याङ्क सङ्कलनमा कठिनाइ छ।
३. कृषि-आधारित अर्थतन्त्र: नेपालको कुल ग्राह्यस्थ उत्पादनमा कृषिको योगदान २४.७% छ (विश्व बैंक, २०२२ को तथ्याङ्क अनुसार), जनसङ्ख्याको ६५% कृषि क्षेत्रमा संलग्न छन्। तर, कृषि प्रविधि र आधुनिकीकरणको अभावमा उत्पादकत्व न्यून छ।
४. वैदेशिक रोजगार र रेमिट्यान्स: नेपालको कुल ग्राह्यस्थ उत्पादनको २२% रेमिट्यान्सबाट आउँछ (आर्थिक वर्ष २०२२/२३ अनुसार)। वैदेशिक रोजगारका लागि अनुमति प्राप्त गर्ने नेपालीको सङ्ख्या आर्थिक वर्ष २०२२-२३ मा रेकर्ड उच्च ७७१,००० पुगेको छ।
५. अनौपचारिक अर्थतन्त्र: अनुमान अनुसार, नेपालको अर्थतन्त्रको ५०-६०% अनौपचारिक क्षेत्रमा छ, जसले गर्दा कर सङ्कलन र आर्थिक गतिविधिको सही मूल्याङ्कनमा कठिनाइ उत्पन्न गराएको छ।
६. सामाजिक पूर्वाधारको कमी: मानव विकास सूचकांक २०२१ मा १८९ देशमध्ये नेपाल १४२ औं स्थानमा छ, जसले शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था झल्काउँछ। साक्षरता दर ६७.९% छ, र ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच कम छ।
७. पूर्वाधार विकासको अभाव: नेपालको सडक घनत्व दक्षिण एशियाकै सबैभन्दा कम छ, जहाँ १ वर्ग किलोमिटरमा ०.१३ किलोमिटर सडक छ। मात्र १५% सडक नै बिछ्याइएको छ, जसले यातायात र व्यापारमा अवरोध पैदा गरेको छ।
८. आर्थिक नीतिको अप्रभावकारिता: विश्व बैंकले २०२० मा नेपाललाई व्यवसाय सजिलो गर्ने सूचकमा १९० देश मध्ये ९४ औं स्थानमा राखेको छ, जसले नीतिगत अस्पष्टता र प्रशासनिक जटिलतालाई इङ्गित गर्छ।
९. अन्तर्राष्ट्रिय बजारको निर्भरता: नेपालले आर्थिक वर्ष २०२२/२३ मा १२.८ बिलियन डलरको व्यापार घाटा भोगेको छ, जहाँ निर्यात १.१६ बिलियन डलर र आयात १३.९६ बिलियन डलर रहेको छ, जसले विश्व बजारको उतारचढावमा नेपालको निर्भरता देखाउँछ।
१०. गरिबी र असमानताको चक्र: बहुआयामिक गरिबी सूचकांक अनुसार, २०२१ मा नेपालको जनसङ्ख्याको १७% बहुआयामिक गरिबीमा छ। राष्ट्रिय गरिबी सीमामा २०१० मा २५.२% जनता थिए, तर पछिल्ला तथ्याङ्कहरूले केही प्रगति देखाए पनि क्षेत्रीय असमानता कायम छ।
यी सबै तत्वहरूले नेपाललाई गरिबीको चक्रमा फसाएको छ, जसको समाधानको लागि व्यापक सुधार र दीर्घकालीन योजनाहरू आवश्यक छन्।
