BRICS vs Dollar: चीनको Gold Corridor र अमेरिकी मुद्रा वर्चस्वमा ऐतिहासिक चुनौती
परिचय
द्वितीय विश्वयुद्धपछि, अमेरिकी डलरले विश्वव्यापी मुद्रा प्रणालीको नेतृत्व गरेको थियो। ब्रेसनवुड्स सम्मेलन (१९४४) ले डलरलाई सुनमा आधारित रिजर्भ मुद्रा बनायो र यसलाई विश्वको प्रमुख मुद्रा बनायो। यस समयको अमेरिकी आर्थिक र सैन्य शक्ति विश्वभरका राष्ट्रहरूका लागि स्थिरता र विश्वासको संकेत बन्यो। अमेरिकाको अद्वितीय स्थिति र शक्तिशाली अर्थतन्त्रले डलरलाई कागजी मुद्रा भए तापनि एक विश्वसनीय र स्थिर रिजर्भ मुद्रा बनाएको थियो।
तर, २०२३ सम्म आइपुग्दा अमेरिकी डलरको वर्चस्वलाई चुनौती दिने विभिन्न आर्थिक शक्तिहरूले आफ्नो वैकल्पिक प्रणालीको खोजी गर्न थालेका छन्। विशेष गरी BRICS राष्ट्रहरू (ब्राजिल, रूस, भारत, चीन र दक्षिण अफ्रिका) अहिले अमेरिकाको आर्थिक प्रभुत्वलाई चुनौती दिँदै नयाँ प्रणालीको निर्माण गर्दैछन्। यो नयाँ मुद्रा युद्ध र वैकल्पिक आर्थिक प्रणालीहरू वैश्विक व्यापार र पुँजीको भविष्यलाई पुनः परिभाषित गर्ने आशा गरिएको छ।
Bretton Woods देखि Fiat: गोल्ड मानकदेखि फिएटसम्म
१९४४ मा ब्रेसनवुड्स सम्मेलनले अमेरिकी डलरलाई सोनेमा आधारित रिजर्भ मुद्रा बनायो। यसबेलासम्म, १ आउंस सुनको मूल्य $३५ डलर बराबर थियो। डलरलाई सुनसँग लिंक गरेर संसारको सबैभन्दा स्थिर र विश्वासिलो मुद्रा प्रणाली निर्माण गरिएको थियो।
तर १९७१ मा अमेरिकी राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सनले अमेरिकी डलरको सुनमा आधारित प्रणाली समाप्त गरे र डलरलाई एक फिएट मुद्रा (कागजी मुद्रा) बनाइदिए। यसको अर्थ अब डलरको मूल्य कुनै प्राकृतिक सम्पत्ति जस्तै सुन वा चाँदीसँग जोडिएको छैन। यसपछि, डलरको मूल्य अमेरिकी सरकारको आर्थिक र सैन्य शक्ति र कर्जा बजारको गहिराईमा आधारित रहन थाल्यो।
Dollar as a Weapon: डलर हतियारको रूपमा
अमेरिकी डलरलाई केवल मुद्रा नभइ एक राजनीतिक हतियार को रूपमा प्रयोग गरिएको छ। २००३ मा इराकका राष्ट्रपति सद्दाम हुसैनले तेल व्यापार युरोमा गर्न चाहेको थिए भने, अमेरिकाले उनलाई आक्रमण गरेर डलरको प्रभुत्वलाई कायम राख्नको लागि सैन्य दबाब दिएको थियो। यसपछि, गद्दाफीको अफ्रिकी गोल्ड दिनारको प्रस्तावले पनि अमेरिका र नाटोको आक्रमणको निम्तो बनायो।
यसले साबित गर्यो कि यदि कुनै राष्ट्रले डलरको प्रभुत्वबाट बाहिर जाने प्रयास गर्छ भने उसलाई कठिन चुनौतीको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। यसले अमेरिकी डलरको शक्ति र प्रभुत्वलाई कतिको बलियो बनाउँछ भन्ने कुरा पनि प्रमाणित गर्यो।
Rise of BRICS: BRICS को उदय
BRICS समूहको उदय २००९ मा भयो, र यसका सदस्य राष्ट्रहरूले अब वैश्विक आर्थिक प्रणालीमा आफ्ना प्रभावलाई स्थापित गर्ने प्रयास गर्न थालेका छन्। आजको दिनमा BRICS राष्ट्रहरूले २५% विश्व GDP र ५०% जनसंख्याको प्रतिनिधित्व गर्छन्।
यद्यपि यस समूहमा भिन्न विचार र मत मतान्तरहरू छन्, जस्तै कि रूस र युक्रेनको विवादमा, यो समूह वैश्विक व्यापार र वित्तीय प्रणालीमा एक वैकल्पिक मार्ग निर्माण गर्न इच्छुक देखिन्छ। खासगरी, BRICS राष्ट्रहरूले स्थानीय मुद्रामा व्यापार र डिजिटल मुद्राहरू प्रयोग गर्ने बारेमा चर्चा गरेका छन्, जसले डलरको प्रभुत्वलाई घटाउन सघाउनेछ।
China’s Gold Corridor Strategy: चीनको सुन मार्ग रणनीति
चीनले सुनमा ठूलो लगानी गरिरहेको छ र यसका रणनीतिक कदमहरूले BRICS राष्ट्रहरूको भविष्यलाई प्रभावित पार्नेछन्। शंघाई गोल्ड एक्सचेन्ज (SGE) विश्वको सबैभन्दा ठूलो सुन बजार बनिसकेको छ र यसले चीनलाई सुनको निर्यात र व्यापारमा प्रमुख भूमिका दिन्छ।
चीनको "Gold Corridor" रणनीति यसमा आधारित छ कि चीनले विश्वभरि आफ्नो सुन भण्डार फैलाउने छ र युआनलाई सुनसँग जोडेर एक वैकल्पिक भुक्तानी प्रणाली निर्माण गर्नेछ। यसका साथै, चीनले वैदेशिक केन्द्रीय बैंकहरूलाई पनि युआनमा सुन भण्डार गर्न आकर्षित गरेको छ, जसले डलरको प्रभुत्व घटाउन मद्दत पुर्याउँछ।
Comparison Table: डॉलर प्रणाली र BRICS सुन प्रणालीको तुलना
| मापदण्ड | अमेरिकी डलर प्रणाली | BRICS सुन-आधारित प्रणाली |
|---|---|---|
| विश्वास | अमेरिकी आर्थिक र सैन्य शक्तिमा आधारित | सुनमा आधारित स्थिरता र सामूहिक मोर्चा |
| नियन्त्रण | अमेरिकी सरकार/फेडरेडले नियन्त्रण | साझा नियन्त्रण (BRICS राष्ट्रहरू) |
| पारदर्शिता | सजिलो निगरानी (SWIFT) | सुन भौतिक रूपमा स्थित, थोरै खुला |
| विकेन्द्रितता | एकल मुद्राको प्रभुत्व | सुन आपूर्तिमा विविधता, विकेन्द्रित |
Strategic Implications (रणनीतिक निहितार्थहरू)
-
अमेरिकी प्रभुत्वमा कमी: यदि BRICS र अन्य वैकल्पिक प्रणालीहरू सफल भए, डलरप्रति विश्वको निर्भरता घट्नेछ।
-
विकसित राष्ट्रहरू र विकासोन्मुख मुलुकहरू: BRICS समूहले स्थानीय मुद्राको प्रयोग बढाएर व्यापारको लचीलोपन र आर्थिक आत्मनिर्भरता बढाउने लक्ष्य राखेको छ।
-
वैश्विक व्यापारमा बहुध्रुवीयता: भविष्यमा तेल, सुन र अन्य वस्तुहरूको व्यापार विभिन्न मुद्रामा गरिन सक्छ, जसले अमेरिकी डलरको प्रभुत्वलाई खुम्च्याउनेछ।
भारत, चीन, र अन्य BRICS राष्ट्रहरूको रणनीति
भारतले पनि BRICS र पश्चिमी शक्तिहरू बीच सन्तुलन राख्ने कूटनीतिक भूमिका निभाइरहेको छ। भारतीय रिजर्व बैंकले सुन भण्डारमा ठूलो रुचि देखाएको छ र यसको शेयर २०२५ को अन्त्यसम्ममा १५% पुगेको छ।
चीनले आफ्नो आधिकारिक सुन भण्डार २,२९८ टन राखेको छ, र यसमा अझ वृद्धि हुने अनुमान गरिएको छ। यसका अलावा, चीनले BRICS राष्ट्रहरूको लागि वैकल्पिक भुक्तानी प्रणालीहरू जस्तै "BRICS Pay" र अन्य स्विफ्ट-परिवर्तक प्रणालीहरूलाई विकास गरिरहेको छ।
गोल्ड बनाम बिटकोइन: नयाँ शक्ति संघर्ष?
आजकल सुन र बिटकोइन बीच एक नयाँ शक्ति संघर्ष भइरहेको छ। सुनलाई परम्परागत सुरक्षित सम्पत्ति (safe-haven asset) मानिन्छ, जबकि बिटकोइनलाई "डिजिटल गोल्ड" भनिन्छ। सुनको मूल्य अहिले उच्चतम स्तरमा पुगेको छ, जबकि बिटकोइनको मूल्य अत्यधिक उतार-चढावमा रहन्छ।
बिटकोइनका समर्थक यसलाई डिजिटल स्वर्णको रूपमा मान्छन् भने, सुन भने स्थिरता र विश्वसनीयतामा अग्रणी रहन्छ। यद्यपि, बिटकोइनको सीमित आपूर्ति र यसको डिजिटल प्रकृति भविष्यमा यसलाई एक महत्वपूर्ण वैकल्पिक सम्पत्ति बनाउने संकेत देखाइरहेको छ।
आगामी सम्भावनाहरू:
२०२९–२०३५ सम्म, डलरको प्रभुत्व सन्देश दिने प्रणालीहरूको पुनर्निर्माण गर्न सक्छ। BRICS राष्ट्रहरूको नया साझा मुद्रा वा वैकल्पिक भुक्तानी प्रणालीहरूले अमेरिकी डलरको प्रभुत्वलाई चुनौती दिनेछन्। यसले विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको लागि नयाँ अवसर र वित्तीय प्रणालीहरू निर्माण गर्ने सम्भावना रहेको छ।
स्रोतहरू:
-
InvestingNews.com
-
Mining.com
-
Reuter.com
-
Ebc.com
-
Whitehouse.gov
